Collectie Breda
Bredaas oudste stadsgezicht, 1500
Dit is het oudste schilderij van het stadsgezicht van Breda — en zelfs het oudste van heel Nederland. Het is waarschijnlijk gemaakt tussen 1518 en 1520 door een schilder uit Antwerpen. Misschien waren het er wel twee, want het landschap en de mensen zien eruit alsof ze door verschillende kunstenaars zijn geschilderd.
Je kijkt hier naar het middeleeuwse Breda, met de Grote Kerk in het midden. Links daarvan staat het Kasteel van de Nassaus. Rechts zie je een kleine kapel met een torentje en een groepje eenvoudige huisjes: het Begijnhof.
Oorspronkelijk hoorde dit schilderij bij een drieluik, een kunstwerk dat uit drie delen bestaat. Aan de zijkanten zaten nog twee kleinere panelen, als een soort deurtjes. Wat je hier ziet, is alleen de bovenkant van het middelste deel — daarom zie je alleen de hoofden van de man en de vrouw.
Legerkampscène bij Kasteel Bouvigne, 1640
Het decor voor deze fascinerende legerkampscène is Kasteel Bouvigne, net buiten het dorp Ginneken. Aan de horizon is Breda te zien, gemarkeerd door de Grote Kerk. Kasteel Bouvigne (toen Kasteel Boeverijen) diende in 1637 als hoofdkwartier voor Prins Frederik Hendrik van Oranje tijdens zijn mislukte campagne om het gebied van de Spaanse overheersing te bevrijden. Het gebied was in Spaanse handen na het beleg van Breda door Filips IV (1624-1625). Pas in 1648 werd Breda definitief aan de Republiek der Nederlanden afgestaan als onderdeel van het Verdrag van Westfalen.
Stilistisch gezien kan het kunstwerk gedateerd worden rond 1640. De soldaten in de scène – duidelijk Nederlanders – zouden erop kunnen wijzen dat het werk rond dezelfde tijd als de campagne van de Prins van Oranje is geschilderd. Een patriottisch thema is duidelijk aanwezig. Het schilderij is duidelijk een lofzang op de Nederlandse militaire organisatie en de toewijding aan de onafhankelijkheidsstrijd.
Qua onderwerp en, wellicht ook qua stijl, doet ons werk denken aan het verslag van Gerard ter Borch de Jongere uit 1646 over de aankomst van Adrian Pauw in Münster voor de vredesonderhandelingen die in 1648 leidden tot de ondertekening van de Verdragen van Münster, waarmee een einde kwam aan de Dertigjarige Oorlog.
Momenteel (Maart 2026) is er op de TEFAF in Maastricht een schilderij uit omstreeks 1640 te koop met daarop het nog nieuwe kasteel Bouvigne, de Duivelsbrug en de Ginnekense kerk. Aan de horizon ligt de stad Breda, met de Grote Kerk en het klooster St. Catharinadal (?). Mogelijk een voorstelling van de situatie tijdens het beleg van de stad door Frederik Hendrik in 1637.
Vraagprijs € 55.000,- ...
J.C. Huijsmans, Gezicht op de stad Breda met de KMA, 1837.
J.C. Huijsmans leefde in de 19e eeuw en was actief in Breda als tekenleraar en kunstenaar.
- Hij werd geboren in 1810
- Overleed in 1886
Hij bracht een groot deel van zijn leven door in Breda, waar hij actief was als docent en kunstenaar.
- Hij werkte lange tijd aan het Stadstekeninstituut, waar hij een belangrijke rol speelde in het kunstonderwijs.
- Zijn leven stond grotendeels in het teken van lesgeven en het verbeteren van tekenvaardigheid.
- Hij had een sterk karakter: kritisch, principieel en soms streng voor zijn leerlingen en andere kunstenaars.
- Hij zette zich in voor hogere kwaliteit in kunst en onderwijs, maar botste daardoor ook geregeld met anderen.
- Hij leefde relatief bescheiden, zonder grote roem, maar had lokaal wel invloed op generaties leerlingen.
Gezicht op Breda, Jacobus Storck, 1664 – 1686
Op dit schilderij ontvouwt zich een indrukwekkend panorama van Breda en het Kasteel van Breda, gezien vanaf een laag en bijna intiem standpunt aan de oever van de rivier de Mark. De schilder nodigt je uit om als toeschouwer mee te kijken vanaf het waterniveau, waardoor het kasteel nog monumentaler oprijst tegen de lucht.
Het silhouet van het kasteel is onmiddellijk herkenbaar. De trapgevel van de grote zaal steekt scherp af tegen de lucht, terwijl de robuuste, ronde paleiskapel een gevoel van massiviteit en rust uitstraalt. Aan het water domineren twee imposante geschutstorens het beeld: de Granaattoren en de Duiventoren. Deze torens, strategisch gericht op de rivier, vormden eeuwenlang een essentieel onderdeel van de verdediging van het kasteel. Door de smalle schietgaten konden schutters de toegang tot de stad en het kasteel bewaken en beschermen tegen vijandelijke schepen of troepen.
Op de voorgrond vaart een klein binnenscheepje, subtiel maar betekenisvol geplaatst. Het vormt niet alleen een levendig element in de compositie, maar draagt ook een persoonlijke noot van de kunstenaar. Op de boeg prijkt zijn naam: Jacobus Storck. Daarmee laat de schilder niet alleen zijn vakmanschap zien, maar ook zijn aanwezigheid in het tafereel — alsof hij zichzelf in het landschap heeft verankerd.
Jacobus Carolus Huysmans, 1814
Het schilderij is een olieverf op paneel met een uitzicht op Breda vanuit het noordwesten, midden in zijn vestingwerken. In het stadsbeeld vallen direct herkenbare elementen op: het Spanjaardsgat, daarboven de toren van Polanen en natuurlijk de imposante Grote Kerk. Op bastion Leugenaar staat de oliemolen De Ploeg, waarvan de naam nog altijd voortleeft in de Leuvenaar- of Leugenaarstraat.
Buiten de vestingwallen opent zich het Brabantse platteland. Op de voorgrond zien we een boer met twee koeien. Dat is geen romantische toevoeging, maar een realistisch detail: kleine boerenbedrijven rond de stad hadden vaak maar één of twee koeien. Die liepen niet in afgebakende weilanden, maar werden door de boer of boerin af en toe langs wegen en bermen geleid om te grazen. Dat alledaagse tafereel komt in veel schilderijen van het Brabantse landschap terug.
Het werk is gesigneerd en gedateerd en zit in een houten lijst met een vergulde binnenrand en een gefineerde buitenrand. Huijsmans schilderde dit stadsgezicht in de stijl van een 18e‑eeuwse topografische kunstenaar: zachte, harmonieuze tinten, een gladde penseelvoering en een natuurgetrouwe weergave van de stad. Ook de boer met zijn koeien past volledig in dat realistische, bijna documentaire karakter.
Antieke kaart van Breda door Janssonius J., 1658
Joannes Janssonius (1588–1664), afkomstig uit Arnhem, trouwde in 1612 met Elisabeth Hondius en werd zo verbonden met de invloedrijke uitgeversfamilie Hondius. Hij vestigde zich in Amsterdam als boekhandelaar en uitgever van kaarten en atlassen.
Vanaf 1618 kwam hij in hevige concurrentie met de uitgever Blaeu, vooral nadat hij in 1620 Blaeu’s Licht der Zeevaert kopieerde. Janssonius bouwde een groot internationaal netwerk van boekhandels en werkte vanaf 1631 samen met Henricus Hondius aan de publicatie van atlassen.
In de jaren 1640 nam Janssonius de atlasuitgeverij volledig over en breidde hij zijn Atlas Novus uit tot zes delen, inclusief zeeatlassen, stadsboeken en gespecialiseerde werken zoals de Atlas Coelestis.
Na zijn dood zette zijn schoonzoon Johannes van Waesbergen de uitgeverij voort onder de naam Van Waesbergen & Janssonius. In 1676 werden de resterende atlassen, kaarten en koperplaten geveild; de platen kwamen uiteindelijk in handen van Schenk en Valck.